BLOGGIÐ UM VEGINN

Mig rak í rogastans þegar ég sá orðið tómthússkattur í þessari frétt Morgunblaðsins. Fyrst hélt ég að þetta væri einhver misskilningur hjá Samfylkingunni en nánari athugun leiðir í ljós að þetta er einhver tugga meðal íslenskra stjórnmálamanna sem stöðugt er endurtekin. Til dæmis talar Bjarni Benediktsson um tómthússkatt í frétt frá því fyrir fimm árum. Í ljós kemur að þetta er misheppnuð þýðing á hugtaki úr ensku, vacant home tax, sem tekur eldra hugtak merkingarnámi.

Stundum held ég að almenn vitneskja um fyrirbæri sem nefnast orðabækur sé orðin takmörkuð. Sjáum hvað íslensk nútímamálsorðabók segir:

tómthús no hk, bú sem hefur hvorki jörð né skepnur, þurrabúð

Af þessu leiðir:

tómthúsmaður no kk, sjómaður eða daglaunamaður í verstöð eða kauptúni sem hefur ekki afnot af jörð, þurrabúðarmaður

Mér finnst svosem ekkert skrýtið að almenn þekking á þurrabúðum sé ekki meiri en þetta. Orðið tómthús er sjálft ekki sérlega gagnsætt og því ekki að furða þótt fólk haldi að það jafngildi tómu húsi. Orðabækur eru þó öllum aðgengilegar og ég hefði haldið að embættismannastéttin, sem að uppistöðu er hámenntuð, myndi kannast við orðið úr skólagöngu sinni.

Hvernig er orðið tómthús þá samansett? Gluggum í orðsifjabók Ásgeirs Blöndal:

tómthúsmaður k. (18. öld) ‘maður sem býr í þorpi eða í landi sveitabæjar en hefur ekki afnot af landi’; sbr. tómthús h. (um 1700) ‘hús sem ekkert jarðnæði fylgir’. Orðið er líkl. hálfgildings to. úr d. tomt (sjá tóft), sem m.a. var haft um húslóð eða bústað sem engin grasnyt fylgdi, en hefur svo tengst lo. tómur í málvitund fólks.

Og þar höfum við það. Óskandi væri að fólk fyndi annað orð yfir skatt á búsetulausar fasteignir, því að kenna þetta við tómthús gerir fátt annað en firra fólk skilningi á stétta- og stjórnmálasögu landsins. Ein hugmynd væri að kalla það sínu rétta nafni: braskskatt.

Ég fór með Lomma að sjá Tindersticks í Háskólabíó í kvöld. Langt síðan ég hef komið í A-salinn og sakna hans alltaf sem bíósalar.

Snögglega birtist mér þverskurður af samleið minni og A-salar, í tímaröð.

• • Í þessum sal sá ég Jurassic Park og það var ógleymanleg upplifun. Þá fyrst langaði mig að verða vísindamaður — einn af góðu vísindamönnunum. Ungur var ég gefinn góða fólkinu.
  • Löngu síðar fór ég nokkuð skakkur í sama sal að sjá Plan 9 From Outer Space á vegum klúbbsins Filmundar. Ógleymanlegt einnig, en á annan hátt. Sá einnig Night of the Living Dead og margt annað gamalt og gott.
  • Þar voru svo haldnir útgáfutónleikar Jagúarplötunnar Get the Funk Out og samsvarandi stuttmynd, skelfilega léleg, látin rúlla á tjaldinu á meðan. Eftir á að hyggja finnst mér platan líka léleg, en það fannst mér ekki þá. Að mörgu leyti hef ég mýkst með aldrinum en að þessu leyti harðnað.
  • Í menntó fór skólinn í ferð í A-salinn til að sjá nútímatónskáld flytja verk sitt um býflugur. Sumir kennararnir veinuðu úr hlátri allan tímann meðan nemendur sem höfðu meiru að tapa héldu sig á mottunni.
  • Þarna útskrifaðist ég úr Menntaskólanum við Sund og mun aldrei gleyma því að sitja ´á sviðinu með hvítan koll í kjöltunni.
  • Sama ár á sama sviði kenndi Róbert Haraldsson mér í fílunni. Mér þykir enn vænt um það námskeið og finnst skelfilegt hvernig því var slátrað.
  • Ekki löngu síðar sótti ég þar fyrirlestur Davids Lynch um innhverfa íhugun og spjallaði við hann á eftir á sviðinu góða — um allt annað en innhverfa íhugun, sem honum skiljanlega leiddist. Hann virtist dapur því enginn vildi tala við hann um efni fyrirlestrarins. Ég skammast mín enn. Sendi þér afsökunarbeiðni út í kosmósinn, elsku David.
  • Strax eftir bankahrun hentu heimskir stjórnmálamenn ríkisútvarpinu beint í hakkavélina. Í A-salnum var þá haldinn stór mótmælafundur, sem ég sem útvarpsfíkill og -unnandi sótti, en fundurinn skilaði engum árangri svo ég muni. Allt fólkið sem þá var rekið er ennþá rekið í dag.
  • Á nefndu sviði útskrifaðist ein stjúpdætra minna úr menntaskóla. Um leið sá ég ýmsa gamla kennara mína orðna hvíta og komna á eftirlaun, sem var á sinn hátt sérstök upplifun. Hvítir kollar uppi á sviði, rétt að byrja; hvítir kollar úti í sal, komnir langleiðina.
  • Á vori hverju síðan 2014 hef ég fengið að sjá, út um eldhúsgluggann, flóðgátt hvítra kolla fleyta glöðum ungmennum á móts við framtíðina úr þessum sal, og mér verður hlýtt í hjartanu.
  • Kvöld eitt rétt fyrir fertugsafmæli mitt tróðu þar upp Tindersticks og salurinn fylltist af mjúkri og sérstæðri baritónhlýju Stuarts Staple, sem ég átta mig skyndilega á að er ekki töffari heldur krúttmonsa, meðan landsþekktur maður dansaði sitjandi eins og andsetinn væri tveim röðum framan við mig. Eftir á að hyggja hefði ég átt að beina myndavélinni að honum, en þess í stað tók ég 30 sekúndna mynd af hljómsveitinni.

Þannig varð mér samfylgd okkar, þessa salar og sviðs sem mér þykir svo vænt um, skyndilega hugleikið. Og margt auðvitað ónefnt. Guð má vita hvenær ég fæ næst að koma í A-salinn góða.

Uppáhalds karlkyns ljósmyndarinn minn gaf út nýja bók í síðasta mánuði, hinn ástralski Trent Parke. Ég er vanur því að það sé ekkert sérstaklega erfitt að nálgast bækur allajafna, en þannig er það ekki í myndlistarheiminum virðist vera. Ekki ein einasta bók eftir hann er fáanleg og mögulega verða þær aldrei prentaðar aftur. Gangvirðið á bókunum hans er eftir því komið út í algjöra vitleysu og ég hreinlega skil ekki hvað listamaðurinn fær út úr því að prenta ekki bara nýtt upplag meðan eftirspurnin er svona.

Bækurnar hans seljast hraðar en miðar á Taylor Swift, svo ég stökk á nýju bókina. Og svo vill til að í henni, innan um aðallega myndir sem ekki hafa áður birst (settar saman í röð sem segir söguna af því kuski sem mannkyn er í alheimssögunni, horfið um leið og það birtist), eru einmitt nokkrar af þeim myndum sem ég held allramest upp á af öllum þeim sem ég hef hingað til séð eftir hann. Af öllu að dæma er nýja bókin rosaleg. Ég rambaði á YouTube-myndband þar sem einhver gaur flettir gegnum alla bókina en hætti fljótlega að horfa því ég vil fá að njóta bókarinnar sjálfur þegar ég fæ hana í hendur, leyfa henni að koma mér á óvart.

Ég er ofsalega spenntur fyrir þessari bók, Monument eftir Trent Parke.

Önnur bók sem mig dauðlangar að eignast er eftir hann og konuna hans Narelle Autio sem líka er ljósmyndari. Eins og allar aðrar bækur sem þau hjón snerta er sú ófáanleg, en hún heitir The Seventh Wave og snýst um baðstrandarmenningu Ástrala. Myndirnar í henni eru hreint út sagt ótrúlegar, allar teknar á filmu með vatnsheldri Nikonvél og margar þeirra, teknar neðan flæðarmáls, sýna syndandi fólk í ótrúlegustu fljótandi stellingum. Þau eru svo miklir snillingar bæði tvö að hálfa væri nóg.

Strákur sem ég hafði aldrei áður heyrt um en mun vera sonur Beckhamhjónanna og heita Brooklyn gaf út ljósmyndabók, ekki af eigin ástríðu heldur af því Penguin hringdi í hann og bað hann um að gera það. Bókin er troðfull af sjálfsmyndum teknar með aðstoð spegils með dýrustu fáanlegu myndavél á þeim tíma (Leica M10). Svo eru myndir af honum sem hann tók ekki sjálfur en það hver tók þær myndir er víst aldrei gefið upp í bókinni. Ljósmyndarar hafa keppst við að drulla yfir þessa bók af ýmsum ástæðum og ég verð að viðurkenna að mér var pínu skemmt yfir þessum bókardómi hér, sem er aðeins fyrri helmingur af ítarlegri níðdómi. Ég nenni ekki að sjá seinni helminginn, þetta dugar mér.

Aumingjans strákurinn. Stórfyrirtæki mættu alveg íhuga hvað þau eru að gera krökkum þegar þau ginna þau út í að prenta peninga handa sér með þessum hætti.

Nú þegar skammur ljósmyndaferill hans er yfirstaðinn, ferill sem otað var að honum eins og hugmynd sem hann aldrei hefði fengið sjálfur, þá ætlar hann víst að reyna fyrir sér sem kokkur. Ég vona innilega að honum gangi það vel þó að mig gruni að fáir muni verða til þess að vilja smakka matinn hans.

Fyrirbæri sem fólki fannst einu sinni vera málið:

• • • The Strokes
    • Benny Hill/-Hinn
    • Ku Klux Klan
    • Neil Gaiman

Fyrirbæri sem fólk fattaði einu sinni ekki að væri málið:

• • • Feminismi
    • Litfilmur
    • Helen Mirren
    • Steinar Bragi

Fyrirbæri sem verða aldrei málið þó að einhver muni halda það:

• • • Lasagneuppskriftirnar í Mogganum
    • Laxeldi
    • Fiskur með osti
    • Elon Musk
    • Talandi heimilistæki

Ég man þegar bloggið var að byrja um aldamótin hvernig umræðan var. Nú væri fólk farið að skrifa opinberlega um sturtuferðir sínar, tíðahvörf og tíðindalausar ferðir á dekkjaverkstæði. Þetta þótti sprenghlægileg sjálfhverfa enda augljóst að enginn hefði áhuga á að lesa svoleiðis leiðindi.

Auðvitað var margt misjafnlega skemmtilegt skrifað á bloggsíður þá eins og nú, rétt eins og alstaðar annarsstaðar þar sem fólk tjáir sig. Kannski fólk ætti bara að halda kjafti og vera filtersætt á Instagram frekar en að taka af allan vafa um innihaldsleysi lífsins, taka nokkur góð dökkfeis við Dynjanda?

Mér varð hugsað til þessarar kröfu sem þá heyrðist, fyrir um 23 árum, að það sem bloggið helst skorti væri innihald. Það þyrfti eitthvað meira, kannski ekki djúpar akademískar pælingar en í það minnsta eitthvað meira krassandi en óumbeðnar fréttir úr snittuboðum og tæknisögulegar skemmtisögur af muninum á túr- og retúrofnum, og helst eitthvað sem samræmst gæti stílfagurfræði Morgunblaðsins. Þessi nýfæddi skratti var þó fljótur að éta ömmu sína og innan fárra ára var Moggabloggið fætt. Þar gat hver sem er bloggað um fréttir þannig að skoðanir þess birtust inni á fréttavefnum sjálfum. Andri Snær líkti þessu við að fá dagblaðið útkrotað inn um lúguna, eftir að hafa fyrst farið rúnt milli nágrannanna.

Þar vantaði heldur ekki hversdagslegar færslur enda orðið alvanalegt að tjá sig um allt og ekkert á opinberum vettvangi. Mér finnst stundum eins og samfélagsmiðlanotkun töluvert margra kynslóða hafi mótast af tilkomu þessa leiðindafyrirbæris sem Moggabloggið var (og reyndar er, þó það fari lítið fyrir því núorðið). Það segir líka töluvert um Facebook að þar sést ekki ungt fólk. Þar er enda ekkert að sjá nema eitt af þrennu:

1. 1. 1. Stjórnmálatengd öskurapakattalæti
      2. Hvunndagssögur (stundum í öskurapastíl)
      3. Tilþrif í einkalífinu

Ég hef lengi verið á þeirri skoðun að samfélagsmiðlar séu eitur, en þó að ég hafi kannski helst hætt á Facebook af fyrstnefndu ástæðunni (þó margar fleiri ástæður megi telja), er þetta síðasttalda ef til vill mesta eitrið. Á níunda áratugnum voru góðborgarar lafhræddir við hlutverkaspil en nútildags ganga samfélagsmiðlarnir einna helst út á að leika uppdiktuð hlutverk, bara mun leiðinlegri hlutverk en Drekar og dýflissur buðu upp á.

Oftnefnt dæmi er ofurmamman sem er búin í ræktinni áður en krógarnir eru skriðnir á lappir og er þá þegar tilbúin með vel útilátinn morgunverð, skutlar krökkunum svo í leik- og grunnskóla, fer svo að forstjórast í verðlaunanýsköpunarfyrirtækinu sínu, tekur hádegisverðarfund með Félagi kvenna í atvinnulífinu á Apótek, og er á dularfullan hátt alltaf með tandurhreint heimili, þriggja rétta kvöldverð og fullkomin englabörn sem aldrei kasta grjóti oní skurð. Þá eru ótaldar fjallgöngurnar, brönsin, Jakobsvegirnir, selfístundir með vinkonum á happy hour á Snafs, dásamlegu utanlandsferðirnar og allt þetta hitt sem lætur okkur hinum líða illa með sjálf okkur.

Um þetta fjalla Ingunn Björk Vilhjálmsdóttir og gamla skólasystir mín Helga Lára Haarde hvor í sínu lagi í Vísi. Í dag er svo viðtal við þær um þau skaðlegu áhrif sem af því hlýst að vera sífellt að bera sig saman við aðra á samfélagsmiðlum. Ég vona að sem flest lesi þetta. Samfélagsmiðlar eru skolli lúmskt eitur, því í grunninn sjáum við myndir og texta sem lýsa hamingjusömu lífi ósköp venjulegs efrimillistéttarfólks. Og jafnvel þótt við þekkjum kannski ekki margar ofurtýpur af því tagi sem lýst er að ofan, þá safnast stakar færslur okkar mörghundruð facebookvina saman í heildarmynd sem merkir einfaldlega að þú ert sorp með allt niðrum þig, meðan allir aðrir eru normal hamingjuhrólfar, blómálfar og meistarakokkar með eigin atvinnurekstur. Þá hættir fólki til að reyna að vera eins og ofurfólkið á samfélagsmiðlunum, en áttar sig ekki á því að meintu ofurfólki líður svona líka. Keppni í að lifa sem innihaldsríkustu lífi á internetinu gerir tæpast mikið fyrir raunverulegt líf þeirra sem þykjast lifa því.

Fólk vill eðlilega helst draga upp sem besta mynd af sjálfu sér en það getur haft neikvæð áhrif á sjálfsmynd annarra. Gömul skólasystir hleypur upp og niður Esjuna tíu ferðir á dag (og ekki bara upp að Steini), en þú kemst ekki nema másandi upp tröppurnar að Akureyrarkirkju. Svo rennur til dæmis upp einhver skáldaður dagur tileinkaður feðrum og allir keppast við að setja inn krúttlegar myndir og lýsa margslungnum sönnunargögnum um að þeirra pabbi sé sá besti sem til hefur verið. Það er að segja, allir nema einmitt þín börn.

Það getur verið erfitt að minna sig á að það sé nú ekki alveg satt þegar þetta er það sem blasir við manni á hverjum degi. Að líf annarra sé betra en þitt. Fyrir utan svo öskrin úr apahellinum sem sýna eiga að allir vita betur en allir aðrir hvernig hlutirnir eigi að vera. Svo hoppar upp auglýsing fyrir Skógarböðin og þú fattar skyndilega að frændi þinn var að deila henni í von um að vinna ókeypis aðgang að sundlaug sem er 500 kílómetrum frá heimili hans. Næsta færsla fyrir neðan er frá mömmu; hana langar að vinna rafknúið sláttuorf, þó að hún búi á Hrafnistu. Þín eigin fjölskylda er endurgjaldslaust orðin að gangandi auglýsingastofu.

„Þetta er voðalegur tímaþjófur,“ segirðu á kaffistofunni, en veist innst inni að þú getur ekki hætt. Hætt að lesa um hvunndagsleiðindi annarra. Costcoferðir og hvað það sé nú dýrt í Sky Lagoon. Gremjupósta vegna sorphirðumála í Grafarvoginum („þetta fólk í ráðhúsinu hefur nú aldrei komið austur fyrir læk“), sem einhver einn eða tveir eru ósammála („mér finnst nú sorphirðan alveg til fyrirmyndar hérna í Feykifold“). Máfafaraldur í Sjálandshverfi og rottufaraldur í miðbænum (nei, hin sortin af rottum). Jón Örn orðaði þetta hvað best þegar hann sagðist ekki geta hætt á Facebook vegna þess að þar væri spjallvefur húsfélagsins.

Ekki svo að skilja að ég ætli mér að hræsna með því að gagnrýna fólk fyrir að nýta sér samfélagsmiðla. Ég var mjög virkur á Facebook þar til í nóvember síðastliðnum þegar mér varð loksins nóg boðið sakir stöðugs áreitis og múgæsings, ekki svo mjög vegna hvunndagsfærslna um fermingar og kisuna Táslu (ef það er eitthvað sem ég sakna þaðan, þá væri það einmitt það). Svo er ég ennþá á Instagram en á að vísu ekki í öðrum samskiptum þar en að setja inn ljósmyndir sem ég tek, skrifa aldrei neitt.

Nei, ég skrifa þennan langhund meira í viðleitni til að hugsa upphátt á þessum vettvangi, sem fyrir furðulega mörgum árum þó skammt virðist síðan hlaut ákúrur fyrir að vera leiðindapleis fyrir plebba með sýniþörf. Nú er kominn annar vettvangur fyrir slíkt nema nú eru þar nánast bókstaflega allir. Mér finnst það í senn pínu fyndinn umsnúningur en jafnframt umhugsunarverður. Í sjálfu sér þykir mér það gott að fólk sé orðið minna feimið við að tjá sig opinskátt um líf sitt og líðan, sorgir og sigra. En mér þykir líka skringilegt að sjá megnið af þessum hversdagsfærslum snúast upp í auglýsingar með hinum og þessum hætti. Ég nefndi við einhvern nýverið að ég íhugaði að halda upp á fertugsafmælið mitt í haust og var þá spurður hvernig ég ætlaði að fara að því að bjóða fólki í það, eins og það sé yfirhöfuð ekki hægt nema á Facebook.

Hvernig ætlarðu eiginlega að komast til Ísafjarðar ef þú átt ekki öfluga gormaskó? Til Tene nema að eiga loftbelg?

Ég myndi vilja óska þess að bloggið sneri aftur af krafti, að fólk skrifaði hingað út á netið í samfelldu, ígrunduðu máli, heldur en í fljótfærni og örsneiðum inn í lokaða auglýsingamaskínu jafnaldra míns í Kaliforníu. Það er ekkert sem bendir til þess að það sé raunhæft eins og er, að sú breyting geti orðið. En það væsir heldur ekki um einsetumenn eins og mig hérna úti í óbyggðum internetsins.

Ég fór allt í einu að velta fyrir mér hvenær sautjándi júní yrði. Þá mundi ég að hann er löngu liðinn. Það hefur bara ekki verið neitt til að minna á sumar hérna í ár svo ég pældi ekki mikið í því fyrr en núna.

Fór út að ljósmynda í dag og miðbærinn var steindauður. Svolítið eins og í kringum aldamót, nema nú voru þessar örfáu hræður allar erlendir ferðamenn. Flestir staðir lokaðir og fólk sat eins og illa gerðir hlutir í rigningunni, ekki alveg með á hreinu hvað væri hægt að gera í þessum undarlega bæ. Svarið er auðvitað það sama og það hefur alltaf verið: óskaplega fátt. Ungir grétu; aldnir gnístu tönnum. Fólk svo þjakað að það gat ekki beðið eftir að komast heim til Coventry.

Eldri karlmaður var vakinn upp af örvæntingu sinni, að hann hefði sólundað öllu sparifé sínu í þennan makalausa áfangastað, eins snauðan og hann er dýr, óvænt þegar hálfétið pylsubrauð ´féll af himnum ofan í höfuð mannsins, eins og sending, úr kjafti máfs. Maðurinn tók pjönkur sínar og gekk burt hægum skrefum, bugaður, og kvað svo lágt fyrir munni sér að ég varla greindi það:

Flúinn er dvergur, dáin hamratröll,
dauft er á himni, lítið norðurljósa …

Til allrar hamingju var bókabúð beint fyrir framan þar sem sumir leituðu skjóls í eins miklum skröksögum um menningu víkinga og þeir gátu í sig látið. Gæti ég endurgreitt ykkur öllum ykkar hörmungarför, kæru vinir, þá glaður gerði ég það. En ég er víst aðeins efnalítill kennari hér á þessari sömu eyju sem hrafnar fundu en máfar numu. Svona er nú lífið grimmt. En þetta fólk svindlar víst ekki á sér sjálft; það yrði aðeins einhver annar til þess ef við yrðum ekki fyrri til.

Fólk álpast hingað líka í von um að sjá hvali synda í fallegum vöðum en er allt eins líklegt til að sjá ríflega áttræðan karl taka þá í sundur með skutlinum sínum. Ekki veit ég hvað þessi hveli hafa gert honum, ef til vill drepið pabba hans sem lét hann lesa Moby Dick aðeins of oft, en stundum held ég að þessi gamli maður sé ef til vill langreyður (þarna sjáið þið að y skiptir máli, sama hvað sumir segja).